Aki gelhni: Sunday, 04 March 2012 22:52
- Bangzahvei kisimkhin: 105
Zomi leh Ngeina Puante:
Zomite-pen Zogam-ah niiklehpuan
mahmahzong zanghlo, siik-inn dolcialzong zanghlo-in teiipi leh
thalpi-tawh sabetna khang sungteng khamuang tak-in gaalveng tak-in
khuasa ngeikhin uhhi. Kumzalom 19 beikuanlam (1880-1899) kiim-ah
tualgaal peuh-tawh na'buai uh-a, kua-in sila leh to thute hilh ahidiam
sila-a kiman, akhuakhua-a kido cihpeuh nana om-hi. Hihte-pen abeisa
hi-a, amulkimhuai leh akilawmlo (tuhun' ading-in) ahihteei hang-in minam
khat sung-a thupiangte akipsak, minampi khat ahihna suutna' ading-a
akician sillahte (evidence) ahihi.
Tualgaal hunte tuhun ciang-in
ki-tapidawsak aihkeileh ki-Khazihmisak na-tawh mangngilhding, ngilhmaai
ding-a kineihtawmna te-pawl thupi khollo-a, tualgaal bangci kido, bangci
sila kiman, bangci ki-uk, bangci kikhahkiik cihte taangthu-ah a-om
ciang-in minampi khat hihna kipsak seem-hi (tua hunluuite tudong
lungsimneih-a taanglaai-a akido-pih khuamite tudong amudah, agimneih
mite gualbaanlo leh lungsimguh ahihman-in tha I-pia kei-hi). Mikaangte
leh Europe gamsung tualgaal pianziate kiciantak-in ki ciamteh-a, tuate'
tungpan-in thumuhna leh thutheihna behlap toto-uh ahihman-in
Mikaangte-in leitung ukzo uhhi.
Kumzalom 19 beidong tualgaal omlaai-a,
19 bei nungsang-ah om nawnlo-hi. Tualgaal adaih hunleh Mikaang
Khuavaakpuakte' hongtun hongki zomto-a, tua-hun pan-in puansilh niikteen
hongki pantah pan-hi. Puansilh niikteen hongki pattah maa nangawn-in
I-pulehpate "Zomi" ana kicih thu-pen minam suutna guipi khat ahihi.
Ngeina late phuak-in awi uh-a, Zogam, Zomi, Zovon, .. cihte la-in nana
awi khin-uh ahihman-in Zomi hihna lahna ding-in lahsil (evidence) kician
mahmah/kip mahmah ahihi.
Bangbang ahizong-in Zomi cih Minampi
khatpen a-om hi photphot-a, tua Zomi akici pulehpate' suanlehkhaakte
khempeuh Zomi ahihi (honkhat-in Zomi kicihding azumpih hang-in). Hihtawh
kisai khang taangthu akip theithei ding-a upmawh phuakzong akuul leh
akisam hilo-a, kumzalom 19 patlam-in mawngthaak bek-tawh sabengte,
kumzalom 19 nungsang puansilh akipan minamte cih ciangtawh minam hihna
theihding thupipen-hi. Phawkpakding: Seen gam-a minamliante'
suanlehkhaak bang-in suutsuut dingpen haiivaai na-khat omhi,
banghanghiam cihleh amaute wild-tribe khuasakna pan-in BC 1500
laaipek-in social thinker nangawn omkhin ahihman-in tu laaitak-a Zomi
milip' tualniamzia-tawh ki-naak khaih lua-mahmah-hi, genvetding hilo-hi.
Ngeina Puante:
Kumzalom 19 mapek nangawn-in (kua'
hilh-hiamcih aki theilo) pat ciingthei uh-a, mawngthaak phan-in teeng
uhhi. Mawngthaak-pen numeite ahihleh a-awmteng leh akawng kiimkot atuam,
pasalte ahihleh akawng kiimkot atuam, patkhau-tawh kiphan niik-nam
(taanglaai-a Faro' gaalkaapte' teenbang-a akiteeng silhselhte) ahihi.
Banghunlian pan-a hongkipan-hiamcih
akithei cianlo Niiksiing cih hongpiang masa (Oral Historian
Thangkhankhup Gualnam)-a, tua niiksiing-pen Zomite' moken thupi khat
suak-hi. Tu-a Zo-niik akicipen tua niiksiing' meel leh gatzia pan-a
akilasuk ahihi. Niiksiing khitciang-in tualpuan (bilpaak kibulhlo,
angbal
patpuan tualpi, kawnggaak-tawh akigaak) pasalte' ading-in hongpiang-hi.
patpuan tualpi, kawnggaak-tawh akigaak) pasalte' ading-in hongpiang-hi.
Kumzalom 19 beikuan lamciang-in numeite'
moken leh sihciang-a numeite' laang/haankuang tuamna-a akizangh Puandum
kizangh-hi. Puandum-tawh atonkhawm-in Kheephiau akici Puan-gial
numeite' ading mah-in kibawl-a, numeite-in sihdelhna leh sihgaalna-ah
azat-uh ngeina-puan hongpiang-hi. Patpuan agaante numei ahihman-in
numeite' zatte hongpiang masa den-hi. Puandum leh Kheephiau-pen minam
hihna atawisaang leh akipsak Ngeina Puanza/dialte ahihi, banghanghiam
cihleh Zomi numeite asihleh Puandum, Zomi numeite-in si adelhleh
Kheephiau, bangzah-in angtanhuai! Namdangte tuabang anei om kiuhkeuh
lo-hi.
Zomi numeite' thukhualna-tawh Zomi
pasalte' ading-in Puan Laaisan (pawlkhatte-in Daapzaal ci-uh)
hongpiang-a, pasalte' sih ciang-in laang/haankuang tuamna-in kinei-in,
cialpi leh hun thupite-ah pasalte' kuah/silh-in kinei-hi. Tua baan-ah
Zomi numeite-in tualgaal sung-a amau' khualehtui ahuzo, ahu-ngam,
asi-ngam Ngalliamte pahtawi nading-in Tangciin akici Puansan bawlsak
uh-a, milip' maai-ah pasal gaalhaangte tua Tangciin kisilh sak-hi.
Hihpen Mikaangte-in Hero minphatna apiak-uh gaalhaangte tanzil hi-a,
Ngalliam kici-hi. Hihte-pen adiak-in Zogam kiimlehpaam-a gamleh minamte
azangh khatbeek omlo-in Zomite bek-in aneih ahihziak-in Minam Lian
I-hihna lahsil (evidence) kippente ahihi.
Kumzalom 20 ciang-in Zomite' sung pan-in
siamsinna lam-ah akihel khatleh nihte hong-om theih ciang-in minam puan
ding-in kumzalom 19 pek-a akinei khinsa Niiksiing, Puan Laaisan,
Puandum te' tung pan-in alim la-in gualbaan silhpuan (modern costume)
daan-in hong kibawl-hi. Akibawlciil lam-in Kawl Gamukte' khutnuai-a aki
khuasa ahihziak-in Kawlte' Taihpong bang-in kibawl-a, tua-pianpianmah
kizom toto-in "Zopuan" minvawh-in I-nei uhhi. Tua design abawl masapen
ka' theikei-hi, ahizong-in tua design-tawh akibawl puante kawm
theihdingzong om nawnlo zah-in tawm ahihman-in aci-mang loding-in Dr.
Suan Za Dong -in Yangon-ah Siamsin panmunleen-a a-om sung-in tampi
gaansak cihthu ama' tungpan-in ka' za-hi. Hihte-pen minam lian khat
I-hihna akip nading-a lahsil kician vive ahihi.
Tua ahihman-in, minam' minsel hih
Puandum, Kheephiau, Puan Laaisan, Tangciin te naakpi-a thupibawl
hamtangding thumaan ahihi. Puandum leh Kheephiau-khawng niik-a teending
ahihkeileh pasal puanaak bang-a khui-a pasal pipi-in silh eet-awtding
cihte akilawmlo ahihi. Tua mahbang-in Puan Laaisan leh Tangciin puanzate
teending-nam hilo-a, baatdingnam ahihi. Tulaai puanaak/coat bang-a
khuui letlat-a silhdingzong kilawm khollo-a, baatdingnam, kuahdingnam
ahihi (Baat: liangko langkhat-ah vaat-in, akibaan lohna liangko nuai
lam-ah kaaisuk sak).
Minam Ngeina Silhpuante ahiding bang-in
akizat ciang-in vaangnei minam I-hihna kilangh-a, design tuamtuam-tawh
akhelkhel-a Puandum khawng pasal-in silh eet-aat, Puan Laaisan-khawng
numei-in baat eng-ang cihte akilawm khollo ding-in ka'seh-hi. Tua
mahbang-in mi' a-tawh akibanglo theithei-a design bawl tawmtawm dingzong
akilawm tangtang khollo ding-in ka' ngaihsun-hi, banghanghiam cihleh
cialpi khat asiim Zomi honpi lak-ah a-meel leh nahvawh leh puanlaai
gelhzia akibang design nam tuamtuam akisilh liapluap sang-in taangpi'
zatmah silhkim lehang naakpi-in etlawm-in vaangnei zaw-hi.
Khangthakte' lak-ah Zomi Silhpuante'
omzia athei naailo khatlehnih I-om khaakleh ci-a ka'honggelh hi-a,
kicing lodinghi. Akicingzaw-in Zomi Cultural Uplift Society (ZOCUS)
pan-in sawtlo-in hongki phuankhiatding I-ngaaklah mahmah-hi.
Zokhai
***********************************************
T. Zokhai ITNA-IN GUABANG HINNA-HI
60 Narr-Maen Drive
Croydon Hills VIC 3136
Melbourne, AU
Tel: +61 39723 0460
Mob: +61 420 800 560
***********************************************
T. Zokhai ITNA-IN GUABANG HINNA-HI
60 Narr-Maen Drive
Croydon Hills VIC 3136
Melbourne, AU
Tel: +61 39723 0460
Mob: +61 420 800 560

No comments:
Post a Comment